تبلیغات
مخزن المعارف و اللطائف - بایزید بسطامی
چهارشنبه بیستم آبان 1388

بایزید بسطامی

   نوشته شده توسط: مسعود    نوع مطلب :شرح حال شعرا و بزرگان ،


بایزید بسطامی (طیفور بن عیسی) از اکابر عرفا و اصلاً اهل بسطام‏ است می‏گویند اول کسی است که صریحا از فناء فی‏الله و بقاء بالله سخن گفته است‏. بایزید گفته است: (از بایزیدی خارج شدم مانند مار از پوست.) بایزید به اصطلاح شطحیاتی دارد که موجب تکفیرش شده است. خود عرفا او را از اصحاب سکر می‏نامند. یعنی در حال جذبه و بی‏خودی آن سخنانرا می‏گفته است. با یزید در سال 261 درگذشته است. بعضی ادعا کرده‏اند که‏ سقای خانه امام صادق علیه‏السلام بوده است. ولی این ادعا با تاریخ جور نمی‏آید یعنی با یزید عصر امام صادق را درک نکرده است. .

آرامگاه

آرامگاه او در شهر بسطام شش کیلومتری شاهرود در مجموعه ای مشتمل بر یک مسجد و چند مزار و بنا واقع است . با فاصلة اندکی از آن مزاری برجی شکل با گنبد رک وجود دارد که به امامزاده محمد فرزند امام جعفر صادق علیه السلام منسوب است و گفته می شود که امام او را برای راهنمایی مردم همراه بایزید به بسطام فرستاده بود. به قولی او پیش از درگذشت بایزید فوت کرد و در محل کنونی به خاک سپرده شد (یغمائی ص 23).
مقدسی (ج 2 ص 521) در قرن چهارم ضمن اشاره به شهر بسطام به عنوان شهری آباد از مسجد جامع سخن به میان آورده اما به مزار امامزاده محمد یا مزار بایزید بسطامی اشاره ای نکرده است . ناصر خسرو (ص 4) نیز که در 435 در سفر از نیشابور به دامغان از این شهر عبور کرده گفته است که تربت شیخ بایزید بسطامی را زیارت نموده اما به مزار امامزاده محمد اشاره نکرده است در حالی که میان مزار بایزید و آرامگاهی که به امامزاده محمد نسبت داده شده تنها چند متر فاصله است . به گفته اعتمادالسلطنه (ج 1 ص 73) مزار امامزاده محمد بن جعفر در روستای چهارده کلاته در گرگان است . حمدالله مستوفی (ص 161) در اشاره به بسطام تنها از مزار سلطان العارفین ابویزید طیفوربن عیسی سروشان یاد کرده است . ازینرو مزار بایزید بسطامی  یکی از قدیمترین آثار برجای مانده در این مجموعه به شمار می آید. البته روی مقبره بایزید سنگی است متعلق به آرامگاه قاضی ملک که احتمالا از حکام ایالت قومس بوده است . می توان حدس زد این سنگ بعدها روی مقبره بایزید قرار داده شده باشد.
مسجدی کوچک در بخش جنوب شرقی مجموعه  و فضایی در کنار آن وجود دارد که آن را متعلق به قرن دوم یا اوایل قرن سوم دانسته اند. در قسمت غربی آرامگاه بایزید دو اتاق کوچک متصل به یکدیگر وجود دارد اولی به ابعاد 2*5ر1 متر و دومی به ابعاد 2*2 متر که صومعه یا خانقاه بایزید خوانده می شود. در هریک از این اتاقها آثار گچبری زیبایی وجود دارد. در اطراف محراب اتاق اولی کتیبه ای با این مضمون وجود دارد: «بسم الله الرحمن الرحیم . اقم الصلوه طرفی النهار و زلفا من اللیل ان الحسنات یذهبن السیئات ذلک ذکری للذاکرین و اصبر فان الله لایضیع اجرالمحسنین » و مقابل محراب روزن کوچکی است که بالای آن کتیبه ای دیده می شود که متصدی عملیات ساختمانی زیارتگاه و سایر ابنیه را شخصی به نام محمدبن حسین ابن ابیطالب دامغانی مهندس معرفی می کند. در بالای در ورودی اتاق دوم نوشته شده است : «امر بعمارة هذه الصومعة الشریفه المبارکة الکریمة افخم الکفات ... فی سنه اثنی و سبعمأئه » (مخلصی ص 220). محمدبن حسین ابی طالب که از او با عنوان مهندس بنا یادشده است در 702 متصدی بازسازی یا احداث بخشی از خانقاه بوده است .
مسجد بایزید و منارة مجاور آن از دیگر آثار بسیار قدیمی این مجموعه اند. این مسجد شامل دو شبستان است که شبستان بزرگتر به شبستان مردانه و شبستان کوچکتر به شبستان زنانه مشهور است . فضای موسوم به شبستان زنانه مسجدی است از دوره ایلخانیان (اواخر قرن هشتم ) که فضای هشتی مجاور آن در همین دوره یا اندکی بعد احداث شده است ( ایرانیکا ذیل «بسطام »). روی یکی از دیوارهای مسجد نقوشی هست با تاریخ 514. خانیکوف به محرابی اشاره می کند که تاریخ 660 داشته ولی اینک اثری از آن باقی نمانده است (ویلبر ص 138). فریزر که در ربع نخست سده نوزدهم میلادی (اوایل قرن سیزدهم ) این مجموعه را دیده به کتیبه ای با تاریخ 699 در مسجد اشاره کرده است . بعلاوه همو طرحی از این مجموعه ترسیم کرده که براساس آن سقف این مسجد گنبدی شکل بوده است درحالیکه سقف موجود این فضا مسطح و تیرپوش است و براساس کتیبه مورخ 1255 به فرمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شده است . باتوجه به این طرح کاوش برای ردیابی آثاری از سقف گنبدی شکل نخستین آغاز شد و در 1363 ش کتیبه ای با تاریخ 699 کشف شد که براساس آن این مسجد در زمان ایلخانیان مرمت و فضای گنبددار مسجد بایزید توسط محمدبن حسین تزیین شده است. در این کتیبه به غازان خان و الجایتو اشاره شده است (ویلبر همانجا) همچنین آثاری به دست آمد که نشان می داد سقف پیشین مسجد بایزید (شبستان مردانه) گنبدی شکل بوده است (عدل ص 175).
در جنوب ایوان ورودی در نزدیک مدرسه شاهرخیه و در شرقیترین بخش مجموعه مزاری وجود دارد  که به علاءالدین محمد آخرین شاهزاده غوری منسوب است و تاریخ احداث آن را در حدود 612 دانسته اند ( ایرانیکا ذیل «بسطام »).
در غرب امامزاده محمدبن جعفر مزاری هست که بدرستی معلوم نیست به چه کسی تعلق دارد. این مزار در اواخر قرن هفتم ساخته شده است . بنای مزار منسوب به محمدبن جعفر به اوایل قرن هشتم تعلق دارد که در قرن دهم مرمت شده و کتیبه ای سنگی با این متن در آن قرار داده شده است : «بشرف توفیق تعمیر مزار فایض الانوار امامزاده مشرف شده بنده کمترین بندگان شاه عالم پناه امیر غیث استاجلو سنه 968». ابن بطوطه (ج 1 ص 443) در سفر خود به بسطام و زیارت مزار بایزید به مزار امامزاده محمدبن جعفر نیز اشاره کرده و گفته است که مقبرة بایزید با آرامگاه امامزاده زیر یک قبه قرار داشته اند ( رجوع کنید به حقیقت ص 133). این نکته با توجه به شواهد و اسناد موجود درست به نظر نمی رسد.
پیشطاق و دالان ورودی جبهة غربی مجموعه در زمان الجایتو ساخته شده و در کتیبه ای که در یکی از حاشیه های گچبری سردر ورودی و دالان فوق وجود دارد نام الجایتو و تاریخ 713 درج شده است . ایوان واقع در غرب صحن مجموعه نیز اندکی پس از ایوان شرقی و در قرن هشتم ساخته شد ( ایرانیکا ذیل «بسطام »). فضای مجاور ایوان غربی که به سرایدار مجموعه اختصاص یافته تاریخ ندارد.
مقبرة مشهور به مقبرة غازان خان در اواخر قرن هفتم یا اوایل قرن هشتم ساخته شده است . این بنا دارای گنبد رک و از لحاظ معماری از نوع مقابر برجی شکل است . برخی احداث این گنبد و همچنین گنبد مزار امامزاده جعفر را به غازان خان نسبت داده اند (یغمائی ص 133) در حالیکه اعتمادالسلطنه (ج 1 ص 74) احداث گنبد منسوب به غازان خان را به سلطان محمد الجایتو نسبت داده است . گفته شده است که گنبد اخیر را غازان خان به عنوان آرامگاه بایزید احداث کرده و قصد داشته است جسد شیخ را به آنجا انتقال دهد اما به سبب دیدن بایزید در خواب یا مخالفت برخی از فقها از تغییر مکان آرامگاه خودداری کرده است . به احتمالی ضعیف چنین هدفی وجود داشته است زیرا اگر غیر از این بود از همان زمان می توانستند بنای برجی شکل را بر روی مقبره بسازند مگر اینکه بگوییم علت عدم احداث آن روی مقبره شاید به دلیل بدنما شدن دو گنبد در کنار یکدیگر بوده است .
قسمتی از فضایی که به آن شربتخانه گفته می شود به قرن چهارم تعلق دارد. ایوان جنوبی (کنار مزار امامزاده ) نیز در قرن دهم تعمیر شده است . تاریخ رواق (پوشش سقف ) فضای جلو مسجد بایزید معلوم نیست اما براساس کتیبة موجود در آن در 1242 در زمان فتحعلی شاه قاجار اقداماتی در آن صورت گرفته است . دیوار این مسجد در جبهة واقع در زیر این سقف دارای نماسازی است که با توجه به این موضوع و نیز درنظر گرفتن جایگاه استقرار این فضا نسبت به فضاهای سه جبهة آن احتمالا نخست به عنوان فضایی باز برای مسجد استفاده می شده است . آخرین اثر تاریخی این مجموعه مقبره ای از شاهزاده ای افغانی به نام اعظم خان است که در اواخر قرن سیزدهم ساخته شده است .
مجموعة آرامگاه بایزید بسطامی را می توان جزو آن گروه از مجموعه های آرامگاهی بزرگ با طرح نامنظم دانست که قدیمترین آثار آن به قرنهای سوم تا پنجم تعلق دارند اما بیشترین قسمتهای آن در دورة ایلخانیان و پس از آن ساخته شده است . این مجموعه در مرکز شهر بسطام و در مجاورت مسجد جامع و مدرسة شاهرخیه قرار داشته است و اکنون نیز مهمترین اثر تاریخی این شهر به شمار می آید